نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

عضو هیات علمی

چکیده

    سرزمین های عربی در دوره­ی ­انحطاط، زیر سلطه­ی حاکمان تاتاری و ترک بوده و ویژگی بارز این حکومت­ها در ستم و بیداد،آزار و اذیت، دسیسه و آشوب خلاصه می شده است. جامعه درچنین اوضاعی، پیوستگی و استواری خود را از دست داده بود و هر لحظه رو به فروپاشی پیش می رفته است. افزون بر این، عصبیّت های قومی و رقابت های سیاسی - دینی بار دیگر اوج گرفته بود و نوشته­های ادیبان، رو به سستی نهاده و سروده های شاعران سست و بی مایه شده بود. این ناتوانی ادبی و نابسامانی اجتماعی و اقتصادی، نتیجه ی اوضاع سیاسی- اجتماعی آن روزگار بوده است که مغولان، ترکان و مملوکیان برای سرزمین های عربی به­ارمغان آورده بودند. یافته و فرضیه­ی اساسی این جستار که در چارچوب های نقد جامعه شناختی ادبی نگاشته شده است، چنین است که شعر دوره ی انحطاط، یکی از منابع راستین شناخت اوضاع اجتماعی آن دوره به شمار می آید. در این پژوهش­، براساس ­معیارهای­ جامعه شناختی ادبی، به­بررسی­­، تحلیل ­و بازتاب ­موضوع­­های­ اجتماعی ­همچون: رخدادهای­اجتماعی، وضعیّت طبقات اجتماعی، نقد و شکایت از اوضاع جامعه،گرایش توده­های مردم به ادبیات، فقر و اوضاع ­نامناسب ­اقتصادی، اخلاق ­اجتماعی، مالیا­ت­های سنگین، حسرت­ و اندوه بر اوضاع­گذشته، باده­نوشی ­و باده­سرایی، گرایش به زهد و تصوّف و توسّل به پیامبر(ص) در شعر شاعران برجسته­ای همچون: بوصیری، الشاب­ الظریف، بهاءالدین ­الزهیر، ابن نباته، صفی الدین حلّی و ......... پرداخته شده است.
محورهای اساسی این پژوهش عبارتند از:
  الف)پیشگفتاری درباره ی جامعه شناختی ادبی و اوضاع اجتماعی عصر انحطاط.
  ب)پردازش و تحلیل موضوع های اجتماعی در شعر این دوره بر اساس معیارهای جامعه شناختی ادبی.

کلیدواژه‌ها

- الأبشیهی،شهاب الدین.(2000م). «المستطرف فی کل فنّ مستظرف»،تحقیق: صلاح الدین الهواری، بیروت: دارالهلال، الطبعة الأولی.

2- ابن خلّکان، شمس الدّین.(1948م). «وفیات الأعیان»، تحقیق:محیی الدین­عبدالحمید، قاهره: مکتبة النهضة المصریة، الطبعة الأولی.

3- ابن نباتة،جمال الدین.(بی تا).«دیوان ابن نباته»، بیروت: داراحیاءالتراث العربی.

4- ابوبکرمحمّد،أسماء.(1993م). «ابن عنین» ، بیروت:دارالکتب العلمیة، الطبعة الأولی.

5- اسکارپی،ربرت.(1379هـ.ش). «جامعه شناسی ادبیات»،ترجمه:پرویزامینی ، دانشگاه کردستان،چاپ اول.

6- الإصفهانی،ابوالفرج.(بی تا). «الأغانی»، المجلد12-10، بیروت: دارالکتب العلمیة، بی ط.

7- امیری، جهانگیر.(1388هـ.ش). «تاریخ الأدب العربی فی العصرین المملوکی والعثمانی»، تهران: سمت، چاپ اول.

8- بروکلمان،کارل.(1995م). «تاریخ الأدب العربی(العصرالعثمانی)»، ترجمه: محمود فهمی حجازی و عمرصابرعبدالجلیل، القسم8، الهیئة المصریة العامة للکتاب.

9- بستانی، بطرس.(1988م).«ادباءالعرب فی الاندلس و عصرالانبعاث»، بیروت: دارنظیر عبود.

10- البستانی،فؤادافرام.(1998م).«المجانی الحدیثه»، المجلدالأول والثانی والثالثة ، قم: ذوی القربی، الطبعة الرابعة.

11- البوصیری،محمّدبن سعید.(2007م).«دیوان البوصیری»،بیروت: دارالمعرفة.

12- ترابی،علی اکبر.(1379هـ.ش). «جامعه شناختی هنروادبیات»،تبریز: فروغ آزادی.

13- التلمسانی،شمس الدین محمدبن عفیف الدین.(1995م). «دیوان الشاب الظریف»،تحقیق: صلاح الدین الهواری، بیروت: دارالکتاب العربی، الطبعة الأولی.

14- حسینی،سیدرضا.(1371هـ.ش). «مکتب های ادبی»، جلداول، تهران: گلشن.

15- الحلّی،صفی الدین.(2005م). «دیوان صفی الدین الحلّی»، بیروت: دارصادر.

16- الحموی، تقی الدین أبوبکرابن حجة.(بی تا). «خزانةالأدب وغایة الأرب» ،بیروت: دارالقاموس الحدیث.

17- خالدابراهیم، یوسف. (2003م). «الشعرالعربی فی أیام الممالیک» ، بیروت: دارالنهضةالعربیة، الطبعة الأولی.

18- خفاجی،عبدالمنعم.(1412هـ.ق).«الحیاة الأدبیةبعد سقوط بغدادحتی العصرالحدیث» ، بیروت: دارالجبل، الطبعة الأولی.

19- الزرکلی،خیرالدین.(1990م). «الأعلام»، المجلدالأول إلی المجلد الثامن، بیروت: دارالعلم للملایین، الطبعة التاسعة.

20- الزهیر،بهاءالدین.(1980م). «دیوان بهاءالدین الزهیر»،بیروت:دارصادر.

21- الزیات،احمدحسن.(1985م). «تاریخ الأدب العربی»، بیروت:دارالثقافة، الطبعة التاسعة وعشرون.

22- زیدان، جرجی.(بی تا). «تاریخ آداب اللغةالعربیة»،بیروت: دارالهلال

23- سلیم،غلامرضا.(1377هـ.ش). «جامعه شناسی ادبیات» ،تهران:توس،چاپ اول .

24- شبیب،غازی.(1998م). «فن المدائح النبوی فی العصرالمملوکی»بیروت: المکتبةالعصریة،الطبعة الأولی،.

25- شوقی ضیف.(1364هـ.ق).«تاریخ الأدب العربی(العصرالجاهلی)»، ترجمه: علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: امیرکبیر،چاپ اول.

26- ................(بی تا). «تاریخ الأدب العربی فی  عصرالدّول والإمارات(الشام)»، مصر: دارالمعارف، الطبعة الثالثة.

27- ................ .(بی تا). «دراسات فی الشعرالعربی المعاصر» ،مصر: دارالمعارف، الطبعة السابعة.

28- شوکینگ،لوین.ل.(1373هـ).«جامعه شناسی ذوق ادبی»،ترجمه:فریدون بدره ای ، تهران،توس،چاپ اول.

29- شیخ امین،بکری.(1980م). «مطالعات فی الشعرالمملوکی و العثمانی ، بیروت: دارالآفاق الجدیدة»، الطبعة الثالثة .

30- ...................(1383هـ.ش). «پژوهشی درشعرمملوکیان وعثمانیان»،ترجمه: عباس شوشتری ،مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد، چاپ اول.

31-الصفدی،صلاح­الدین.(1962م).«الوافی بالوفیات،الطبعة­الأولی»، دارالنشرفرانزشتاینر.

32-العبادی،احمدمختار.(1986م).«قیام دولة الممالیک الأولی فی مصروالشام»،بیروت: دارالنهضة العربیة.

33- .................(1995م). «فی تاریخ الأیوبین والممالیک»، بیروت: دارالنهضة العربیة.

34- العرینی،سیّدالباز.(بی تا). «الممالیک»،بیروت:دارالنهضة العربیة.

35- عطوی،علی نجیب.(1995م).«البوصیری شاعرالمدائح النبویه» ، بیروت: دارالکتب العلمیة، الطبعة الأولی.

36- الفاخوری،حنّا.(1380هـ.ش).«تاریخ الأدب العربی» ،تهران:توس، الطبعة الثانیة.

37- فروخ،عمر.(1982م). «تاریخ الأدب العربی(الادب فی المغرب والاندلس)»، بیروت: دارالعلم للملایین، الطبعة الأولی.

38- .................(1985م). «تاریخ الأدب العربی(الادب فی المغرب والاندلس،ازقرن 10-7)» ،الطبعة الخامسة، بیروت: دارالعلم للملایین،الطبعة الخامسة.

39- الکتبی، ابن شاکر.(1974م).«فوات الوفیات والذیل علیها» ، تحقیق: احسان عباس ،بیروت: دارصادر.

40- المقدسی،أنیس.(1988م). «الاتجاهات الأدبیة فی العالم العربی الحدیث»، الطبعة الثامنة، بیروت: دارالعلم للملایین»، الطبعة الثامنة.

41- المقریزی، أحمد بن علی .(بی تا). «المواعظ و الاعتبار بذکرالخطط والآثار» ،تحقیق:محمد مصطفی زیادة، انتشارات بولاق، الطبعة الثانیة.

42- «المنتخب من أدب العرب».(1951م).جمع من المؤلفین، الجزءالأول، قاهره: وزارة المعارف العمومی.

43- موسی باشا،عمر.(1409هـ.ق). «الأدب فی بلادالشام»، بیروت: دارالفکرالمعاصر، الطبعة الأولی.

44- موسی باشا،عمر. (1409هـ.ق).«تاریخ الأدب العربی(العصر المملوکی)»، دمشق: دارالفکر، الطبعة الأولی.

45- النابلسی،عبدالغنی.(1988م). «برج بابل وشدوالبلابل»،تحقیق: احمدالجندی، الطبعة الأولی، دمشق: دارالمعرفة، الطبعة الأولی.

46- نظام طهرانی، نادر.(1380هـ.ش). «تاریخ الأدب فی عصرالانحطاط»،تهران: فرهیخته، چاپ اول.

47-ولک،رنه­وآوستن­وارن.(1373هـ.ش).«نظریه­ادبیات»،ترجمه: ضیاء موحد و پرویز مهاجر ، تهران: علمی وفرهنگی، چاپ اول.

48- یاقی،اسماعیل أحمد.(1379هـ.ش).«دولت عثمانی از اقتدارتا انحلال»، ترجمه: رسول جعفریان، قم:پژوهشکده­ی حوزه ودانشگاه.

 

ب) مجله ها

1- خادم،عاطفه.(1387هـ.ش). «جامعه شناختی ادبیات»، ماهنامه سینما و ادبیات ،آدم برفی ها، شماره 7.

2- رحمدل،غلامرضا.(1387هـ.ش).«پژوهشهای میان رشته ای درمطالعات ادب فارسی»، فصلنامه­ی علمی پژوهشی انجمن علمی زبان وادبیات فارسی، سال پنجم، شماره21.

3- سندن،راما.(1380هـ.ش). «بازنمایی ونظریه ادبی»، ترجمه: منصور ابراهیمی، مجله­ی فارابی،شماره 4.

4- سندن،راما.(1380هـ.ش).«بازنمایی ونظریه ادبی»،ترجمه: منصور ابراهیمی، مجله­ی فارابی،شماره 4.

5- عسگری،عسگر.(1387هـ.ش). «سیرنظریه های نقدجامعه شناختی ادبیات»، فصلنامه­ی ادب پژوهشی،شماره4.

6- فاضلی،نعمت الله.(1386هـ.ش). «انسان شناسی فرهنگی»،مجله­ی دانشکده علوم اجتماعی،دانشگاه علّامه طباطبایی.