نویسندگان

چکیده

ویژگی­های خاصِّ ادبیّات و زمینه­های بسیار گستردۀ آن، موجب شده که این رشته با سایرِ رشته­های علوم انسانی در ارتباطِ تنگاتنگ قرار گیرد. در این میان، روان­شناسی به عنوانِ یکی از شاخه­های علوم انسانی در بسیاری از زمینه­ها با ادبیات تناسبِ موضوعی دارد، و ضرورتِ انجامِ پژوهش­های مشترک، میانِ این دو مقوله، احساس می­گردد. در این رابطه، هجا یکی از فنون شعری است که شاعر برای تسلّی دادن به آشفتگی­های درونیِ خود می­سُراید که بررسی دقیقِ علل و عواملِ پیداییِ آن از دیدگاهِ روان­شناختی می­تواند بسیار حائز اهمیت باشد. این مقاله با رویکرد نقد روانکاوانه از هجوسروده­های حطیئه، عواملِ هجو در شعرِ وی را در دو دستۀ عواملِ بیرونی و درونی و براساسِ نظریة روان­شناختیِ «آلفرد آدلر» و «کارن هورنای» بررسی کرده است. نتایج به دست آمده از این پژوهش نشان می­دهد هجوِ حطیئه از یک سو بازتابِ مشکلاتِ محیطی وی است، و از سوی دیگر، انعکاسِ مشکلاتِ روانی از جمله احساسِ حقارت، پرخاشگری و گُسستگی شخصیتِ اوست.
 
 

کلیدواژه‌ها

منابع و مآخذ

 الف) منابع فارسی

1. آدلر، آلفرد. (1376ش). مفهومِ زندگی را دریابید؛ ترجمة ناهید فخرایی، تهران: نشر کتاب.

2. احمدوند، محمدعلی. (1386ش). بهداشتِ روانی؛ چاپ پانزدهم، تهران: انتشارات پیام نور.

3. امین مقدسى، ابوالحسن و بهرام چاکلی امانی. (1388ش). «عوامل پیدایی هجا در نزد بشاربن برد»؛ نشریة ادب عربى (دانشکدة ادبیات و علوم انسانى، دانشگاه تهران)، شمارة1، صص 45-62.

4. ایمانی، محسن. (1388ش). خانواده در پرتو تفاهم؛ تهران: نشرِ اجا.

5. پادشاه، محمد. (1355ش). فرهنگ آنندراج؛ زیر نظر محمد دبیرسیاقی، تهران: انتشارات خیام.

6. داد، سیما. (1378ش). فرهنگ اصطلاحات ادبی. چاپ سوم، تهران: انتشارات مروارید.

7. رضایی دشت ارژنه، محمود. (1388ش).«نقد و بررسی داستانی از جیمز تربر بر اساسِ دیدگاه روان­شناختی کارن هورنای»؛ فصلنامة ادب پژوهی، شمارة دهم، صص 187-206.

8. شفیع آبادی، عبدالله و غلامرضا ناصری. (1388ش). نظریه­های مشاوره و روان درمانی؛ تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

9. شکرکن، حسین و دیگران. (1385ش). مکتب‌های روان‌شناسی و نقد آن؛ چاپ پنجم، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

10. شمیسا، سیروس. (1386ش). نقد ادبی؛ چاپ دوم، تهران: نشر میترا.

11. شولتز، دوان، و سیدنی آلن شولتز. (1385ش). نظریه­های شخصیت، ترجمة­ یحیی سید محمدی، چاپ نهم، تهران: نشر ویرایش.

12. عرب، عباس و یونس حق پناه. (1390ش). «تحلیل روانشناختی اشعار صعالیک براساس مکتب آدلر»؛ مجلة­ زبان و ادبیات عربی؛ دانشگاه فردوسی مشهد، شمارة­ پنجم، صص 115-144.

13. فرجى، ذبیح الله. (1352ش). عُقده­ها؛ تهران: انتشاراتِ کاویان.

14. قبادی، حسینعلی و مجید هوشنگی. (1388ش). «نقد و بررسی روانکاوانه شخصیّت زال از نگاه آلفرد آدلر»؛ فصلنامة نقد ادبی، سال دوم، شمارة 7، صص 91-119.

15. لاندین، رابرت ویلیام. (1386ش). نظریه­ها و نظام­های روان­شناسی: تاریخ و مکتب­های روان­شناسی؛ ترجمة یحیی سیّد محمدی، تهران: نشر ویرایش.

16. منصور، محمود. (1343ش). احساسِ کِهتری؛ چاپ اول، تهران: مؤسسه انتشاراتِ آسیا.

17. منوچهریان، پرویز. (1362ش). عُقدۀ حقارت (شناخت تحلیلی و راه درمان آن)؛ تهران: انتشاراتِ گوتنبرگ.

18. ناصحی، عباسعلی و فیروزه رئیسی. (1386ش). «مروری بر نظریات آدلر»؛ نشریة ­تازه­های علوم شناختی، سال نهم، شمارة­ اوّل، صص55-66.

     ب) منابع عربی

1. ابن مکرّم، جمال الدین محمّد. (د.ت). لسان العرب؛ بیروت: دار الصادر.

2. الاصفهانی، أبوالفرج. (1423ق). الأغانی؛ شرح سمیر جابر، الطبعة الاولی، بیروت: دار الفکر.

3. البستانی، بطرس. (1989م). أدباء العرب فی الجاهلیّة و الإسلام؛ بیروت: دارالجبل.

4. حسین محمد، محمد. (1970م). الهجاء و الهجاءون فی الجاهلیة؛ بیروت: دار النهضة العربیة.

5. حسین، طه. (1974م). حدیث الأربعاء؛ ج2، الطبعة الحادی عشر، القاهرة: دارالمعارف.

6. -------. (1981م). تاریخ الأدب العربی (العصر الجاهلی و الإسلامی)؛ بیروت: دارالعلم للملائین.

7. حطیئة، عمرو. (1996م). دیوان الحطیئة؛ شرح الطباع عمر فاروق، بیروت: شرکة دار الأرقم.

8.  الزیات، أحمد حسن. (1996م). تاریخ الأدب العربی؛ القاهرة: دارالنهضة.

9. السکّری، أبوسعید. (1981م). شرح دیوان الحطیئة. بیروت: دار صادر.

10. ضیف، شوقی. (1960م). تاریخ الأدب العربی: العصر الإسلامی؛ ط9، القاهرة: دارالمعارف.

11. -------. (1963م). الفن ومذاهبه فی الشعر العربی؛ ط7، مصر: دار المعارف.

12. عطوان، حسن. (1991م). الشعراء من مخضرمین الدولتین الأمویة والعباسیة؛ بیروت: دار الجبل.

13. الفاخوری، حنا. (1991م). الموجز فی الأدب العربی والتاریخ ( الأدب القدیم)؛ بیروت: دارالجیل.

14. فروخ، عمر. (1984م). تاریخ الأدب العربی؛ ج1، الطبعة الخامسة، دمشق: دارالعلم.

15. فیروز آبادی، مجدالدّین. (د.ت). قاموس المحیط؛ بیروت: دارالفکر.