نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

چکیده

رثا یکی از درون مایه­های مستقل شعری است که از گذشته­های دور، نقشی پررنگ در صفحة شعر شاعران داشته است. رثا رهاورد تجربة عاطفی شاعر و ترجمان اوضاع اجتماعی، فرهنگی و اعتقادی جامعة اوست که شاعر در آن، سوگ و سوزهای درون خویش را در غم فراق ابدی عزیزان به نمایش می­گذارد. در زبان عربی رثا به سه دسته ندب، تأبین، عزا تقسیم بندی می­شود که در این میان، عزا از جایگاهی برتر برخوردار است. شاعر در آن به تفکر در حقیقت مرگ و زندگی می­­پردازد. در پاره­ای اوقات این تفکر و تأمل شاعر را به معانی فلسفی نزدیک می­کند. ابوالعلا معری (449- 636ه.ق) فیلسوف شعرا، از جمله شاعرانی بود که به اوج این فن دست یافت. بهترین دلیل بر این ادعا، «دالیه­» اوست که در رثای یکی از فقهای معاصرش سروده است.
این جستار می­کوشد تا با روش توصیفی-تحلیلی و استفاده از ابزار کتابخانه­ای، به بررسی چهار عنصر ادبی؛ یعنی معنا، عاطفه، خیال و اسلوب در این قصیده بپردازد. پژوهش صورت گرفته در این مقاله نشان می­دهد این قصیده که از نیکوترین قصیده­های شاعر محسوب می­شود از عاطفه­ای قوی و حکمتی عمیق سرشار است. میان قالب شعری، کلمات، مضمون، مفهوم و خیال موجود در این شعر هماهنگی معناداری وجود دارد. شاعر در آن با عاطفة راستین خویش بر دوست مرحومش سرشک می­ریزد؛ اما با این حال تلاش می­کند تا بر این عاطفه و احساس جامه­ای از عقل و تأمل بپوشاند. این قصیده همچنین در بردارنده برخی نظریات شاعر دربارة دنیا، زندگی و مرگ و نیز حاوی پیامهای اخلاقی برای مخاطبان خود است.

کلیدواژه‌ها

  1. قرآن کریم.                                                                                                                                           

2. ابراهیمی، محمود. (1381). شرح فارسی دیوان ابو العلاء معری(سقط الزند)؛ چاپ اول، سنندج: انتشارات دانشگاه کردستان.

3. ابن خلکان، ابن العباس. (1997). وفیات الاعیان؛ جلد1، عبدالرحمن مرعشی، بیروت: دارإحیاء التراث العربی.

4. ابی العتاهیه، ابو اسحاق اسماعیل بن سوید. (1997). دیوان؛ عمر فاروق الطباع، الطبعه الاولی، بیروت: دار الارقم بن أبی رقم.

5. الزَّبیدی، محمّدبن محمّد. (بی‌تا). تاج العروس من جواهر القاموس؛ تحقیق مجموعة من المحققین، دار الهدایة.

6. الأمین، السیدمحسن. (1998). اعیان الشیعه؛ جلد4، الطبعه الخامس، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.

7. الأمینی، عبدالحسین احمد. (1371). الغدیر فی الکتاب و السنه؛ جلد4، الطبعه الخامس، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

8. الفاخوری، حنا. (1383). تاریخ الادب العربی؛ چاپ سوم، تهران: انتشارات توس.

9.----------. (1385). الجامع فی التاریخ الادب العربی؛ چاپ سوم، قم: منشورات ذوی القربی.

10. المجلسی، محمد باقر. (بی تا). بحارالانوار؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه .

11. الهاشمی، احمد. (1385). جواهرالبلاغه؛ جلد1، ترجمه و شرح حسن عرفان، چاپ هفتم، قم: نشر بلاغت.

12. امینی لاری، لیلاو سسید فضل الله میرقادری.(1388). «بررسی تطبیقی افکار وعقاید ابوالعلا و خیام»؛ مجلة بوستان ادب، دانشگاه شیراز، صص 15-33. 

13. بهروزی، مجتبی.(1385). بررسی و مقایسه مرثیه سرایی عصر جاهلی و صدر اسلام، پایان نامة کارشناسی ارشد رشتة زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید چمران.

14. پور فرزیب، ابراهیم. (1379). تجوید جامع؛ چاپ سوم، تهران: سمت.

15. حسنی، حمید. (1383). عروض و قافیه عربی؛ چاپ اول، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

16. حموی، یاقوت. (1993). معجم الادبا؛ جلد اول، تصحیح احسان عباس، بیروت: دارالغرب.

17. خیام، عمربن ابراهیم. (1380). رباعیات خیام؛ تصحیح محمد علی فروغی و قاسم غنی، چاپ سوم، تهران: گنجینه.  

18. زیدان، جرجی. (1996). تاریخ آداب اللغه العربیه؛ الطبعه الاولی، بیروت: دارالفکر.

19. سعدی شیرازی، مصلح بن عبدالله .(1387)، کلیات سعدی؛ تصحیح محمد علی فروغی، چاپ دوم، تهران: انتشارات بهزاد

20. شامی، یحیی (2004م). دیوان سقط الزند(شرح دیوان سقط الزند معری)؛ الطبعه الاولی، بیروت: دارالفکر العربی.

21. ضیف، شوقی. (1955). الرثاء؛ قاهره: دارالمعارف .

22. --------. (بی تا). تاریخ الادب العربی؛ جلد6 (عصر الدول و الامارات الشام)، قاهره: دارالمعارف.                                                                                                                                               

23. طباطبایی، محمد حسین. (1363). تفسیر المیزان؛ جلد17، ترجمة سید محمد باقر موسوی، بنیاد علمی و  فکری علامه طباطبایی.

24. فاروق الطباع، عمر (1998م). دیوان سقط الزند؛ (شرح دیوان سقط الزند معری) الطبعه الاولی، بیروت: دار الارقم بن ابی الارقم.

25.  فروخ،  عمر. (2006م).  تاریخ الادب العربی؛ جلد سوم، الطبعه الثامن، بیروت: دارالعلم للملایین.

26. ناصرخسرو قبادیانی.(1363). دیوان ناصرخسرو؛ تصحیح محمد دبیرسیاقی، چاپ دوم، تهران: کتابفروشی. 

27. مصفا، مظاهر.(1385). «قلمرو حیرت و مشکات عرفان»؛ پژوهشنامة فرهنگ و ادب، سال دوم، صص13-34 .