التحلیل البلاغی لأسباب اختلاف حروف المعانی فی المتشابه اللفظی من القرآن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد گروه علوم قرآن وحدیث دانشگاه تهران

چکیده

متشابه لفظی قرآن آیاتی هستند که اکثر الفاظشان با هم شبیهند و اندکی از آن ها با هم متفاوتند. این تفاوت ها گوناگونند و یکی از آن ها تفاوت در حروف معانی است که این مقاله در صدد بررسی علل بلاغی این تفاوت برآمد و به تحلیل و توصیف این آیات پرداخت و به نتائج زیر رسید :
این تفاوت ها حکیمانه و هدفمند است و به هیچ وجه تشابه اکثر اجزاء این آیات، دلیل ترادف حروف معانی در آن ها نیست؛ برعکس ،این تفاوت ها بیانگر اعجاز بلاغی در این آیات است و علل این تفاوت ها دو نوعند : لفظی و معنوی . علل لفظی آن ها تناسب با الفاظ پیشین،تناسب با آهنگ آیه در هر یک و تناسب با کلمات مجاور در هر یک . اما علل معنوی این تفاوت ها عبارتند از : تفاوت موقعیت در هر یک ، تفاوت مخاطب ، کاربرد تضمین در یکی از آن دو ، اقتضای تأکید  در یکی از آن دو، تنوع ، اقتضای وصل در یکی و فصل در دیگری و اقتضای اختصار در یکی و تفصیل در دیگری .
 

کلیدواژه‌ها


المصادر والمراجع   

-      القرآن الکریم

-      الإبراهیم، محمد الطیب،(1426ق.)، إعراب القرآن الکریم، دار النفائس، بیروت.

-      ابن الزبیر الثقفی العاصمی الغرناطی، حمدبن ابراهیم،(۴۰۳ ق.)، ملاک التٲویل: القاطع بذوی الالحاد والتعطیل فی توجیه المتشابه اللفظ من التنزیل، تحقیق سعید الفلاح، بیروت، دار المغرب الأسلامی.

-      ابن الجماعة، بدر الدین محمد بن ابراهیم (1410ق.)، کشف المعانی فی المتشابه من المثانی، تحقیق عبد الجواد خلف، دار الوفاء، کراتشی. 

-      ابن عاشور، محمد بن طاهر، (2000م.)، التحریر والتنویر،مؤسسة التأریخ، بیروت.

-      ابن عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب، (1422ق.)، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، دارالکتب العلمیه، بیروت.

-      ابوحیان اندلسی، محمدبن یوسف، (1420ق.)، البحرالمحیط فی التفسیر، دار الفکر، بیروت.

-      الأبیاری، إبراهیم،(1405ق.)، الموسوعة القرآنیة، مؤسسة سجل العرب، قاهرة.

-       الإسکافی، محمد بن عبد الله الخطیب (2002م.)، درة التنزیل وغرة التأویل فی بیان الآیات المتشابهات فی کتاب الله العزیز، دار المعرفة، بیروت.

-      حسن، عباس، النحو الوافی، (1966م.)، القاهره، دارالمعارف بمصر.

-      الزرکشی، محمدبن  عبدالله،(1410ق.)، البرهان فی علوم القرآن، دارالمعرفة، بیروت.

-      الزمخشری،محمود، (1407ق.)، الکشاف عن حقائق التنزیل ...، دار الکتاب العربی، بیروت.

-      السیوطی، جلال الدین،(1420ق)،لإتقان فی علوم القرآن، بیروت، دار الفکر.

-      -------------- ،(1414ق.)، قطف الأزهار فی کشف الأسرار، وزارة الأوقاف، دوحة.

-      --------------، (۱۴۰۸ق)، معترک الأقران فی إعجازالقرآن، دار الکتب العلمیه، بیروت.

-      الشریف، محمد حسن،( 1417ق. )، معجم حروف المعانی فی القرآن الکریم، بیروت، مؤسسة الرسالة.

-      17. شعیر، عبد المنعم کامل، (1999م.)، دلیل الحیران فی متشابهات القرآن، طائر العلم، القاهرة.

-      الطباطبایی سید محمد حسین،(1417ق.)، المیزان فی تفسیر القران، (دار مدرسة قم الدینیة ).

-      طبرسی، فضل بن حسن، (1377ش.)، تفسیر جوامع الجامع، دار جامعة طهران  ومدرسة قم الدینیة، طهران.

-      العطایی، محمد ماجو، (1431ق.)، المتشابه اللفظی فی القرآن الکریم، مؤسسة الرسالة، الدار العامرة، سوریة.

-      فائز، قاسم، علم أدوات القرآن، الدار العربیة للموسوعات، بیروت، 1432ق.

-      الکرمانی، محمود بن حمزة ( 505 ق.)، البرهان فی توجیه متشابه القرآن، تحقیق عبد القادر احمد عطا، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1406ق.

-      موسوی سبزواری، سیدعبدالأعلی،(1409ق.)، مواهب الرحمان فی تفسیر القرآن، موسسة أهل البیت، بیروت.

-      الوراقی، عبد الله عبد المجید،(2001م.)، إغاثة الهفان فی ضبط متشابهات القرآن، دار الإیمان، الإسکندریة.