رئالیسم جادویی در برخی از داستان‌های کوتاه نجیب محفوظ

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه معارف قرآن و اهل بیت (ع) دانشگاه اصفهان

2 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان

چکیده

رئالیسم جادویی از شیوه­ها یا سبک­های  خاص در داستان­نویسی معاصر است که نویسنده با باورپذیر کردن وقایع شگفت، خیالی و عناصر جادویی، خواننده را در فضایی رازگونه و باورپذیر، به سیر وامی­دارد. بهره‌گیری از سبک رئالیسم جادویی بویژه در سرزمین­های در حال توسعه به سبب موقعیت‌های ویژه سیاسی، تاریخی و اجتماعیِ آن­ها در دهه­های اخیر رواج یافته­است. برخی از ویژگی‌های رئالیسم جادویی در داستان­های کوتاه نجیب محفوظ قابل بررسی است. در این نوشتار به شیوة توصیفی- تحلیلی به بررسی داستان‌های کوتاه نجیب محفوظ بر اساس مؤلفه­های رئالیسم جادویی پرداخته شد. هدف مقاله نشان دادن این نکته است که نجیب محفوظ میان نمادها و عناصر جادویی با تاریخ معاصر اعراب؛ بویژه سرزمین مصر از یک سو و با نیمرخ روانی شخصیت‌های داستان از سوی دیگر چگونه پیوند برقرار کرده است. این تحقیق از این منظر حائز اهمیت است که در داستان­های مورد نظر با استفاده از عناصری چون نمادها، غافل­گیری و حوادث ناگهانی، امور شگفت‌انگیز و باورهای عجیب، و همچنین خواب و رؤیا، به جنبه‌های روانی شخصیت­های داستانی و نیز تاریخ معاصر اعراب توجهی خاص نشان داده شده است. شکست اعراب از اسرائیل، خفقان سیاسی جوامع عرب، و نیز ناآگاهی ملی اعراب (بویژه مصریان) و کشمکش درونی شخصیت‌ها و تلاش برای گریز از مجازات از جمله مواردی است که با بهره‌گیری از مؤلفه‌های جادویی به شکلی محسوس در کانون توجه نجیب محفوظ بوده است.    

کلیدواژه‌ها


بی­نیاز، فتح الله. (1392). درآمدی بر داستان­نویسی، با اشاره­ای موجز به آسیب­شناسی رمان و داستان کوتاه ایران؛ چاپ چهارم، تهران: افراز.

- داد، سیما. (1383). فرهنگ اصطلاحات ادبی؛ چاپ دوم (ویرایش جدید)، تهران: مروارید.

- سِرلو، خوان ادواردو. (1389). فرهنگ نمادها؛ ترجمة مهرانگیز اوحدی، تهران: دستان.

- سناپور، حسین. (1386). جادوهای داستان، چهار جُستار داستان­نویسی؛ تهران: چشمه.

- سیدحسینی، رضا. (1371). مکتب­های ادبی؛ جلد 1، چاپ دهم، تهران: نگاه.

- گیبرت، ریتا. (1357). هفت صدا، مصاحبه ریتا گیبرت با نرودا، مارکز، آستوریاس، یاز، کورتاسار، اینفانته، بورخس؛ ترجمة نازی عظیما، تهران: آگاه.

- محفوظ، نجیب. (1391). خواب؛ ترجمة محمد رضا مرعشی­پور، تهران: نیلوفر.

- ----------. (1371). شرارت شیطان و هفت داستان دیگر؛ ترجمة محمد جواهرکلام، تهران: سکه.

- محمدسعید، فاطمه زهرا. (1378). سمبولیسم در آثار نجیب محفوظ؛ ترجمة نجمه رجائی، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.

- محمد عطیه، احمد. (1971). با نجیب محفوظ (مع نجیب محفوظ)؛ دمشق: وزارت فرهنگ.

- میرصادقی، جمال. (1387). راهنمای داستان­نویسی؛ تهران: انتشارات سخن.

- -----------  (1388). عناصر داستان؛ چاپ ششم، تهران:انتشارات سخن.

- میرصادقی، جمال و میمنت ذوالقدر. (1377). واژه­نامه هنر داستان‌نویسی؛ تهران: کتاب مهناز.

ب) مقالات

- پورنامداریان، تقی و مریم سیدان. (1388). «بازتاب رئالیسم جادویی در داستان­های غلامحسین ساعدی»؛ مجلة دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شمارة 64، صص45 -64.

- سلیمی، علی و دیگران. (1392). «تحلیل برخی داستان­های مجموعه دمشق الحرائق زکریا تامر از منظر رئالیسم جادویی»؛ مجلة نقد ادب معاصر عربی، دانشگاه یزد، شمارة5، صص81-102.

- صفری، جهانگیر و دیگران. (1390). «پیوند متون عرفانی با رئالیسم جادویی»؛ مجلة مطالعات عرفانی دانشگاه کاشان، شمارة 14، صص105-123.

- کسیخان، حمیدرضا. (1390). «بررسی تطبیقی مولفه­های رئالیسم جادویی در طبل حلبی از گونتر گراس و یکصد سال تنهایی از گابریل گارسیا مارکز»؛ مجلة زبان­پژوهی دانشگاه الزهرا، شمارة، صص105- 126.

- نیکوبخت، ناصر و مریم رامین نیا. (1384). «بررسی رئالیسم جادویی و تحلیل رمان اهل غرق»؛ مجلة پژوهش­های ادبی، شمارة 8، صص 139-154.