تحلیل گفتمان انتقادی نامة محمد بن عبدالله و منصور عباسی بر اساس الگوی لاکلا و موف

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار زبان و ادبیات عربی دانشگاه زابل

2 کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی دانشگاه زابل

چکیده

هر متن به شرطی در بازتولید سلطه و اقتدار در جامعه نقش ایفا می‌کند که بتواند به گفتمان‌هایی دسترسی یابد که سلطة حاکمان سیاسی را در افکار عمومی مشروعیت می‌بخشد. نظریة تحلیل انتقادی گفتمان لاکلا و موف یکی از رویکردهای تحلیل گفتمان است که به­منظور نشان‌دادن چگونگی شکل‌گیری گفتمان‌های قدرت، لایه‌های پنهان زبان را در متون شفاهی و کتبی می‌کاود و نقش قدرت را در بازتولید روابط سلطه نشان می‌دهد. نامة محمد بن عبدالله (100-145ق) پیشوای حزب شیعه و منصور عباسی (95-158ق) پیشوای عباسیان، از جمله آثاری است که می‌توان با تحلیل مکاتبات سیاسی آن، به اوضاع سیاسی و مناسبات قدرت دورة عباسی پی برد. پژوهش حاضر در تلاش است با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به الگوی تحلیل انتقادی لاکلا و موف، گفتمان این دو نامه را تحلیل کند. نتایج حاکی از آن است که هر دو گفتمان به یک منبع قدرت مرتبط هستند؛ لذا هیچ‌کدام خنثی و بی‌طرف نبوده و در موقعیتی خاص تولید شده‌اند. همچنین ادعاهای دو رهبر بر پایة دال مرکزیِ «رهبری امت اسلامی» بنا نهاده شده است؛ لذا هر دو نویسنده با کاربرد دال‌های شناور، سعی کردند دال مرکزی خویش را تبیین نمایند و در عرصة رقابت از تکنیک «انسداد»، «تضاد»، «غیریت» و «ساختارشکنی» بهره گیرند، با این تفاوت که منصور که از قدرت پشت‌گفتمان قابل توجهی برخوردار بود، در «برجسته‌سازی»، «حاشیه‌رانی» و«ساختارشکنی» دال مرکزی رقیب قوی‌تر عمل کرده است.

کلیدواژه‌ها


- آقاگل‌زاده، فردوس. (1385). تحلیل گفتمان انتقادی؛ چاپ اول، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

- بلاذری، احمد بن یحیی. (1377). تاریخ اسلام. ترجمه: آرام، احمد. چ3. تهران: امیرکبیر.

- بهرام‌پور، شعبان‌علی. (1379). درآمدی بر تحلیل گفتمان، گفتمان و تحلیل گفتمانی؛ (مجموعه مقالات)، به اهتمام محمدرضا تاجیک، تهران: انتشارات فرهنگ گفتمان. صص 19-38.

- چندلر، دانیل. (1386). مبانی نشانه‌شناسی؛ ترجم مهدی پارسا، چاپ اول، تهران: سورة مهر.

- حسینی‌زاده، محمدعلی. (1383). «نظریة گفتمان و تحلیل سیاسی»؛ مجلة علوم سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم، شمارة28، صص181-212.

- خلجی، عباس. (1386). «ناسازه‌های نظری و ناکامی سیاسی گفتمان اصلاح‌طلبی»؛ رسالة دکتری علوم سیاسی دانشگاه تهران.

- زیدان، جرجی.(1372). تاریخ تمدن اسلام؛ ترجمة علی جواهر کلام، چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر.

- سلطانی، علی‌اصغر. (1383). قدرت، گفتمان و زبان؛ چاپ اول، تهران: نشر نی.

- شیخ‌احمد، سید محمد. (1393). قدرت، خطابه، منبر: پژوهشی دربارة رابطة خطابه و منبر با قدرت سیاسی در دوران خلافت عباسیان؛ چاپ اول، تهران: نگارستان اندیشه.

عالمی، روح‌الله. (1389). منطق؛ چاپ سوم، تهران: چاپ و نشر کتاب‌های درسی.

عضدانلو، حمید. (1380). گفتمان و جامعه؛ چاپ دوم، تهران: نشر نی.

فاضلی، محمد.(1383). گفتمان و تحلیل گفتمان انتقادی؛ پژوهشنامة علوم انسانی و اجتماعی، سال4، شمارة14، صص 81-107.

- فرکلاف، نورمن. (1379). تحلیل انتقادی گفتمان؛ ترجمة فاطمه شایسته پیران، چاپ دوم، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.

قاسم زاده، سیدعلی و مصطفی گرجی. (1390). «تحلیل گفتمان انتقادی رمان دکتر نون زنش را بیش از مصدق دوست دارد»؛ مجلة ادب پژوهشی، شمارة هفدهم، صص33-63.

- کسرایی، محمد سالار و علی پوزش‌شیرازی. (1388). «نظریة لاکلا و موف ابزاری کارآمد در فهم و تبیین پدیده‌های سیاسی»؛ فصلنامة سیاست دانشکدة حقوق و علوم سیاسی، دورة 39، شمارة3، صص 339-360.

- مسعودی، علی بن حسین. (1347). مروج الذهب ومعادن الجوهر؛ ترجمة ابوالقاسم پاینده، چاپ اول، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

- مقدمی، محمد (1390). «نظریۀ تحلیل گفتمان لاکلا و موف و نقد آن»؛ مجلۀ معرفت فرهنگی اجتماعی، دورۀ2، شمارۀ2، صص 91-124.

- مک‌دائل، دایان. (1380). مقدمه‌ای بر نظریه‌های گفتمان؛ ترجمة حسینعلی نوذری، تهران: فرهنگ گفتمان.

ب) منابع عربی

- ابن‌الأثیر، عزالدین. (1387ق). الکامل فی التاریخ؛ ط2، بیروت: دارالکتاب.

- ابن‌خلدون، عبدالرحمن بن محمد. (1408ق). العبر و دیوان المبتدأ و الخبر؛ ط2. بیروت: دارالفکر.

- ابن‌طقطقی، محمدبن­علی. (1418ق). الفخری فی الآداب السلطانیة؛ ط3. بیروت: دارالقلم العربی.

- ابن‌قتیبة. (1969م). الإمامة والسیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء؛ ط3، القاهرة: دارالعلم.

- اسماعیل، عزالدین. (2009م). تاریخ الأدب فی العصر العباسی؛ ط1، بیروت: دارالنهضة العربیة.

- تلاوی، محمد نجیب. (2009م). تجدید الخطاب النقدی؛ ط1، القاهرة: الدار الثقافیة للنشر.

- الحاوی، خلیل. (1987م). فن الخطابة وتطوره عند العرب؛ ط1، بیروت: دارالثقافة للطباعة والنشر و التوزیع.

- الخصری‌بک، محمد. (1986م). محاضرات تاریخ الأمم الإسلامیة: الدولة العباسیة؛ ط1، بیروت: دارالقلم.

- سلیم، أحمد أمین(1995م). جوانب من تاریخ وحضارة العرب فی العصور القدیمة؛ ط2، الإسکندریة: دارالمعرفة.

- شاوش، محمد .(2001م). أصول تحلیل الخطاب فی نظریة النحویة العربیة: تأسیس نحو النص؛ تونس: جامعة منوبة.

- شرشار، عبدالقادر. (2006م). تحلیل الخطاب الأدبی وقضایا النص؛ ط1، وهران: دارالأدیب.

- طبری، محمد بن جریر. (1914م). تاریخ طبری؛ ط2، بیروت: مکتبة خیاط.

- عامر، أیمن. (2007م). التفکیر التحلیلی: القدرة والمهارات والأسلوب؛ ط1، القاهرة: دارالکتب المصریة.

عبید، حاتم.(2005م). فی تحلیل الخطاب؛ ط1، صفاقس: کلیة الآداب والعلوم الإنسانیة.