تطبیق کارکرد زمان روایی در دو داستان کوتاه اثر الطیب صالح و مصطفی مستور بر مبنای آرای ژنت

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار زبان و ادبیات عربی دانشگاه زابل

2 کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه زابل

چکیده

نحوۀ به­کارگیری عنصر زمان در برخی از داستان­های مدرن، داستان را به فرآیندی دیریاب برای دریافت­کننده تبدیل می­کند. امروزه نظم حاکم در داستان­های سنتی، جای خود را به آشفتگی در داستان­های مدرن می­دهد؛ چراکه برخی داستان­پردازان با وارد ساختن خاطرات، رؤیاها و کابوس­های انسان در جوامع مدرن به عنوان تکنیکی جدید، باعث می­شوند که مرزهای زمان، دچار فروپاشی شود و بالطبع، سرعت­ سیر داستان و تکرار برخی رویدادها نیز دستخوش تغییر شود. ژرار ژنت، برای تسهیل در این زمینه، سه جنبۀ مهم دلالت مقولة زمان؛ یعنی ترتیب، سرعت و تکرار را در قالب نظریۀ مشهور «نظم، تداوم و بسامد» مطرح کرده است که از آن به عنوان جامع­ترین نظریه در باب تحلیل عنصر زمان در روایت یاد می­شود. جستار حاضر، نحوۀ استفاده از این عنصر را در داستان­های کوتاه «نخلۀ علی الجدول» نوشتۀ الطیب صالح؛ رمان­نویس نامدار سودانی و «عشق روی پیاده­رو» اثر مصطفی مستور نویسندة ایرانی بر مبنای آرای ژنت، مطالعه می­کند. دو داستان­پرداز، در به­کارگیری بازی­های زمانی در پردازش داستان کوتاه، همسو هستند. نتایج تحقیق، نشان می­دهد که ترتیب رویدادها در دو داستان از سوی دو نویسنده، دچار آشفتگی­شده تا با آشفتگی روحی انسان در جوامع مدرن، همخوانی داشته باشد. از میان تکنیک­های کاهش و افزایش سرعت روایت، دو نویسنده، بیشتر از درنگ توصیفی استفاده کرده، باعث شکاف­های طولانی و تعلیق در داستان­ها شده­اند­ و با تکنیک روایت چندباره یا مکرر به برجستگی رخدادهای مهم پرداخته­اند.

کلیدواژه‌ها


 برتنس، هانس. (۱۳۸۳). مبانی نظریه ادبی؛ ترجمة محمدرضا ابوالقاسمی، تهران: نشر ماهی.

- پاینده، حسین. (1389). داستان کوتاه در ایران (داستان‌های مدرن)؛ تهران: انتشارات نیلوفر.

- تولان، مایکل .( 1383).درآمدی نقادانه - زبانشناختی بر روایت؛ ترجمة ابوالفضل حری، چاپ اوّل، تهران: بنیاد سینمایی فارابی.

- حاجتی، سمیه و احمد رضی. (۱۳۹۱). «کارکرد کنش­های ارتباطی برون­زمانی در داستان­های مصطفی مستور»؛ فصلنامۀ کاوش­نامه، سال سیزدهم، شمارۀ ۲۵، صص165-196.

- چتمن، سیمور. (1390). داستان و گفتمان(ساختار روایی در داستان و فیلم)؛ ترجمۀ راضیه سادات میر خندان، تهران: انتشارات مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما.

- ریمون کنان، شلومیت. (1387). روایت داستانی: بوطیقای معاصر؛ ترجمۀ ابوالفضل حرّی، تهران: انتشارات نیلوفر.

- صالح، الطیب. (۱۳۹۱). فصل مهاجرت به شمال؛ ترجمۀ مهدی غبرایی، تهران: نشر پوینده.

- قاسمی پور، قدرت. (1387). «زمان و روایت»، فصلنامة نقد ادبی، سال اول، شمارۀ دوم، صص 122-143.

- کالر، جاناتان. (۱۳۹۰). در جستجوی نشانه­ها؛ ترجمة لیلا صادقی و تینا امراللهی، تهران: نشر علم.

- لاج، دیوید. (۱۳۹۱). هنر داستان­نویسی؛ ترجمة رضا رضایی، تهران: نشر نی.

-  مستور، مصطفی. (۱۳۹۰)، عشق روی پیاده­رو؛ تهران: چشمه.

- میرعابدینی، حسن. (1386). فرهنگ داستان­نویسان ایران؛ تهران: چشمه.

ب) منابع عربی

- بحراوی، حسن. (۱۹۹۰م). بنیه الشکل الروائی (الفضاء، الزمن، الشخصیه)؛ بیروت: منشورات المرکز الثقافی العربی.

- جینت، جیرار. (۱۹۹۷م). خطاب الحکایه؛ بحث فی المنهج، ترجمة محمد معتصم، عبدالجلیل الأزدی، عمر حلی، القاهره: المجلس الأعلی للثقافه.

- زیتونی، لطیف. (۲۰۰۲م). معجم مصطلحات نقد الروایه؛ بیروت: دار النهار للنشر.

- صالح، الطیب. (۲۰۱۰م). الأعمال الکامله؛ بیروت: دارالعوده.

- عزام، محمد. (۲۰۰۵) شعریه الخطاب السردی، دمشق: اتحاد کتاب العرب.

- قاسم، سیزا. (۱۹۸۴م). بناء الروایه؛ دراسه مقارنه لثلاثیه نجیب محفوظ، قاهره: منشورات الهیئه العامه المصریه.

- قصراوی، مها حسن. (2004م). الزمن فی الروایة العربیة؛ الطبعة الاولی، بیروت: الموسسۀ العربیة للدراسات و النشر.

- لحمدانی، حمید. (۱۹۹۱م). بنیه النص السردی  من منظور النقد الأدبی؛ بیروت: المرکز الثقافی العربی.